SAG 303 Menningarsaga

Undanfarar: SAG 103 og 203

Hér á eftir eru talin markmið efnisþátta í áfanganum.
Velja þarf þrjá ólíka þætti hið minnsta og gæta skal fjölbreytni í vali þeirra, svo og markmiða hvers efnisþáttar. Fleiri efnisþættir og markmið koma til greina eftir áhugamálum og kunnáttu á hverjum stað.
Grísk klassík. Vestræn menning hefur sótt fjölmargt til grískrar fornmenningar frá upphafi vega. Innsýn í hana er því allt að því sjálfsagður hlutur.
Rómarmenning. Vel má hugsa sér að velja milli Grikklands og Rómar þegar skoðaður er arfur fornaldar – eða að velja þætti úr hvorutveggja.
Heimur miðalda. Lagt er til að kannaðir séu afmarkaðir þættir í sögu miðalda þar sem heimildir gera slíkt mögulegt. Þetta getur gerst í verkefnavinnu nemenda sem miðla niðurstöðum sínum hver til annars þannig að úr brotunum raðist saman fjölskrúðug mynd.
Máramenning er forvitnileg fyrir margra hluta sakir. Hún tengir saman menningarheima Evrópu og Afríku, kristni og íslams. Hún er jafnframt dæmi um fjölbreytni evrópskrar menningar. Á sama hátt mætti t.d. taka fyrir menningu gyðinga.
Endurreisnin á Ítalíu býr yfir glæsileika í listsköpun sem vekur forvitni um samfélag og hugmyndastrauma tímans.
Indíánalíf. Ímynd indíána í Ameríku hefur tekið miklum breytingum í meðförum Vesturlandabúa. Þegar betur er að gáð kemur í ljós að lífshættir þeirra og lífsviðhorf voru býsna fjölbreytt.
Dönsk-íslensk menning á dögum Kristjáns fjórða. Áhugi er vaxandi á að fjalla um menningu svæða sem tengja lönd og þjóðir. Hér er dæmi um slíkt þar sem íslenskar og danskar heimildir gefa tilefni til fjölþættrar skoðunar, með áherslu á lífshætti, menntir og mannlíf.
Rómantík. Rómantíska stefnan var áhrifarík og snerti bókmenntir, listir, stjórnmál og lífsviðhorf. Aðrar áhrifaríkar stefnur 19. aldar má með góðum rökum taka fyrir, t.d. raunsæisstefnuna.
Aldamótin 1900. Tímaskil eru tilbúningur en vekja engu að síður ýmiss konar hugrenningar. Í sögunni gefst tækifæri til að skoða hliðstæður á fyrri tíð.
Nútímalist og tíðarandi. Menning og listir eru afl í samfélaginu og hér er lagt til að staldrað sé við strauma sem liggja nálægt samtíðinni. Velja má efnið með hliðsjón af því sem fjallað er um í fjölmiðlum eða vakin er athygli á með öðrum hætti.
Sagan í skáldlegum búningi. Skilin milli skáldskapar og sannfræði eru viðfangsefni sem bæði má dvelja við sér til ánægju og kryfja af skarpskyggni.
Afl sögunnar í mannfélaginu. Hér er umfjöllun sögunnar tekin til umfjöllunar eftir því sem tími og tækifæri leyfa.
Kennsluaðferðir byggjast að miklu leyti á verkefnavinnu nemenda undir leiðsögn og í samvinnu við kennarann. Framlag þeirra getur birst sem rannsóknarritgerðir eða fyrirlestrar, upplestrar, sýningar, tónlistarflutningur eða önnur skyld framsetning. Áfanginn hentar vel til samvinnu við aðrar námsgreinar, svo sem móðurmál, erlend tungumál og listgreinar.

Áfangamarkmið
Nemandi
Grísk klassík
greini tengsl rómantíkur við hugmynda- og stjórnmálastefnur, einkum þjóðernishyggju
greini fyrri hluta 17. aldar sem valdaskeið Kristjáns IV.
þekki lýsingar Jóns Indíafara á borgarlífi í Kaupmannahöfn
þekki ýmsa þætti hirðlífsins, frá barnaleikjum til tónlistariðkunar
kynnist lífsháttum hermanna, kvenna, barna og fleiri þjóðfélagshópa í Kaupmannahöfn og meti lífsgæði þeirra með hliðsjón af mannlífi á Íslandi
þekki byggingar og borgarhluta Kaupmannahafnar sem kenndir eru við Kristján IV, svo sem kauphöllina, Sívalaturn, Garð og Kristjánshöfn
þekki lífsstíl Íslandskaupmanna og umsvif þeirra í Danmörku og á Íslandi
þekki háskólalíf Íslendinga í Kaupmannahöfn á tímabilinu
hafi kynnst áhuga Dana á íslenskum fornfræðum og sambandi Oles Worms prófessors við menntamenn á Íslandi
geti lagt mat á hlutverk konungdóms og borgarlífs í Danmörku og tengsl þess við Ísland
beri einstök dæmi saman og hugleiði út frá þáttum á borð við einstaklingur-heild, einangrun-tengsl, sammannlegt-tímabundið/svæðisbundið
Máramenning
öðlist yfirlit yfir sögu Márabyggðar á Spáni, frá útþenslu íslams á 7. og 8. öld þar til Márar voru hraktir af landi brott
þekki til samskipta Mára við kristin samfélög (smáríkin) á Spáni frá 11. öld til 1492 (La Reconquista)
kanni örlög Mára eftir að þeir voru hraktir frá Spáni
glöggvi sig á Márasamfélögunum á Spáni sem tengiliðum við menningu fornaldar, milli kristni og íslams, Norður-Afríku og Evrópu
þekki gagnkvæm áhrif márískrar og evrópskrar menningar á Spáni (byggingarlist, tónlist, fræðastörf miðalda)
þekki nokkra drætti í márískri byggingarlist eins og hún birtist á Spáni okkar tíma (Granada, Córdoba)
Endurreisn á Ítalíu
meti hvaða nýsköpun átti sér stað á endurreisnartímabilinu
sé kunnugur nokkrum dæmum um myndlist og byggingar tímabilsins og geti greint ýmis einkenni þeirra
lesi og greini valda bókmenntatexta, t.d. eftir Dante, Machiavelli og Boccaccio
þekki hugmyndir einstaklingshyggju og fornmenntastefnu
skoði andstæður og tengsl fegurðardýrkunar og hagnýtingarsjónarmiða
kanni kvenímynd endurreisnar eins og hún birtist í myndlist tímabilsins
þekki nokkra drætti í þjóðskipulagi og félagsgerð borga og héraða á Ítalíu
Indíánalíf
glöggvi sig á uppruna og dreifingu indíána um Ameríku
þekki til fjölbreytni indíánaþjóða í álfunni
kynni sér eina eða fleiri indíánaþjóðir í álfunni til nokkurrar hlítar
þekki til handverkskunnáttu og -hefða
þekki tónlistarhefð Inka eða annarra indíána og áhrif hennar um heiminn
þekki nokkur einkenni og dæmi um sjónlistir indíána
þekki mismunandi lífsbjargarhætti
Dönsk-íslensk menning á dögum Kristjáns fjórða
Rómantík
greini rómantík sem tímaskeið, listastefnu og hugmyndahreyfingu í Evrópu
lesi og kanni valda bókmenntatexta, bæði íslenska og erlenda
þekki upphaf hrollvekju á rómantíska tímabilinu
kanni hlutskipti og ímynd kynjanna samkvæmt rómantískum hugmyndum, t.d. í listsköpun
hlýði á tónlist rómantíska skeiðsins og þekki nokkur einkenni hennar og höfunda
Aldamótin 1900
kynni sér hugmyndir um sameiginleg einkenni á listsköpun, vísindum, heimspeki og hugarfari um aldamótin 1900 (hugmynd um fin de siècle)
kanni hugmyndir um aldahvörf (dómsdag eða dagrenningu) og beri saman við viðbrögð árið 1000 og 2000, síðustu daga Rómaveldis o.fl.
kynni sér bókmenntatexta frá tímabilinu, t.d. eftir Oscar Wilde
þekki dulhyggju og skreytilist tímabilsins eins og hún birtist sem jugendstíll (art nouveau) og þjóðernisrómantík
verði handgenginn lýsingum á Vínarborg á tímabilinu (Freud, Mahler o.fl.)
kynni sér andrúmsloft sem birtist í blöðum og öðrum skrifum „aldamótamanna“ á Íslandi
Nútímalist og tíðarandi
kanni einhverja listastefnu síðustu ára eða áratuga, t.d. djasslíf á Íslandi, Gallerí SÚM, pönkhreyfinguna, framúrstefnutónlist fyrir og um 1970, frjálsa leikhópa eða tónlistarhópa á Íslandi, raftónlist eða stefnur í húsagerð og skipulagsmálum
Sagan í skáldlegum búningi
kanni skáldverk eða kvikmynd um efni sem byggist á sögulegum grunni, íslenskt verk eða erlent
þekki önnur listræn verk sem byggjast á sama efni, ef til eru
þekki fræðilega umfjöllun um efnið
meti misjöfn efnistök, markmið og framsetningu efnisins
kynni sér hugleiðingar og kenningar um tengsl skáldskapar, sagnfræði og veruleika
Afl sögunnar í mannfélaginu
þekki dæmi um það hvernig einstaklingar hagnýta söguna í lífi sínu, t.d. með því að rekja ættir sínar (Vestur-Íslendingar leita róta sinna) eða með því að skilgreina áhrif kynslóðanna í sálfræðilegri meðferð
þekki dæmi um söguna sem afl í sjálfstæðisbaráttu (t.d. á Íslandi) eða landyfirráðum (t.d. í Palestínu eða Kosovo)
greini hvaða hlutverki sögunni er ætlað að gegna sem námsgrein samkvæmt námskrám og kennslubókum
kanni hvernig sagan birtist og er hagnýtt í ferðaþjónustu, bókmenntum (sögulegum skáldsögum), söngtextum og stjórnmálarökræðu
greini túlkun á einstökum atburði eða öðru fyrirbæri eftir mismunandi hagsmunum, sjónarhornum og gildum hvers tíma, t.d. með því að kanna kennslubækur og fræðirit frá mismunandi tímum; dæmi um verkefni:
Kópavogsfundurinn
mannerisminn í málaralist
hirðlíf konunga
innganga Íslands í NATO
valdataka Pinochets í Chile
villta vestrið
Fleiri hugmyndir
kínversk/japönsk/indversk menning
gyðingamenning, t.d. í Póllandi
matarmenning
fatatíska
Rýni
þekki mismunandi skilning og notkun á menningarhugtakinu
sýni leikni við að leita sér upplýsinga með margvíslegum hætti, t.d. með viðtölum, í ritum og upplýsingamiðlum af ýmsu tagi
tileinki sér fræðilega umfjöllun um efnið, t.d. í handbókum og yfirlitsritum
leggi mat á mismunandi tegundir heimilda (annála frásagnir, fræðirit, fagurbókmenntir, tónlist, byggingar o.fl.)
lesi úr heimildunum vitnisburð um ólík svið mannlífs og þjóðlífs
leitist við að tengja ólíka menningarþætti í heildstæða mynd
meti söguleg fyrirbæri og tilvistarspurningar út frá forsendum hvers tíma og sjái tengsl þeirra við nútíma
sýni hæfileika til innlifunar og tilfinningar fyrir viðfangsefninu